*पं. सुरेश वाडकर*

सौजन्य : मंदार पंडित*

*बाबूजी....*

*सूर अजूनही गाती....*

*पं. सुरेश वाडकर*

जगभरातील मराठी माणसाच्या भावविश्वाचा एक हळवा कोपरा सदैव व्यापून असलेले श्रेष्ठ संगीतकार-गायक सुधीर फडके ऊर्फ लाडके बाबूजी यांचं जन्मशताब्दी वर्ष येत्या २५ जुलैपासून सुरू होत आहे. बाबूजींची गाणी आणि त्यातलं वैविध्य आज एवढ्या वर्षांनंतरही तेवढंच मोहवून टाकतं. त्यांच्या गाण्याचं, संगीताचं आणि स्वरवैभवाचं विश्लेषण एखाद्या उत्तम गायकाहून अधिक चांगल्या प्रकारे कोण सांगू शकेल? 

बाबूजी ऊर्फ सुधीर फडके यांच्याबरोबर खूप काम करण्याचा योग मला आला नाही. परंतु त्यांची गाणी स्वतःत मुरवण्याचा योग मात्र भरपूर आला. त्यांनी संगीतबद्ध केलेली, त्यांनी गायलेली गाणी लहानपणापासून ऐकत आलो. सुरुवातीला ती गाणी, त्यातल्या अवीट गोडीच्या सुरांमुळे भावली. थोडंसं संगीत कळायला लागल्यावर त्याच गाण्यांमधली तीच अवीट गोडी तिच्या मर्मासकट समोर आली आणि प्रत्येक गाणं हा स्वतंत्र अभ्यासाचा विषय आहे; हे पुरेपूर पटलं. एकेक ओळ सुरांनी रंगवताना ती बाबूजींनी खूप जबाबदारीनं रंगवली, असं त्यांचं प्रत्येक गाणं ऐकताना आपल्या लक्षात येतं. 

रोज आपण बोलतो ती भाषा गायनातून कशी म्हणावी ते त्यांनी सोदाहरण सांगितलं. त्यांच्या शुद्ध उच्चारणाचा आग्रह हा त्यातूनच आलेला आहे. अर्थात, यात कुठंही अट्टहास नाही. एखादा आकार गायचाय म्हणून कोणताही अभिनिवेश न करता तो साहजिक कसा गावा, हे त्यांनी दाखवून दिलं. असं करताना आपण भावसंगीत गातो आहोत, त्यामुळे त्यांतला अर्थ - जो शब्दांच्या माध्यमातून रसिक श्रोत्यांपर्यंत पोहोचणार आहे; तो प्रत्येक शब्द स्पष्ट कळावा हा मात्र त्यांचा आग्रह असे. त्यामुळे अगदी लांबवर जरी बाबूजींचं गाणं वाजत असलं तरी त्यातले शब्द स्पष्ट ऐकू यायचे. 

बाबूजींची गाणी ही सर्व वयोगटातल्या श्रोत्यांना आवडतील अशी आहेत. असं सर्व वयोगटात प्रिय होण्याचं भाग्य फार कमी व्यक्तींना मिळतं. अनेक संगीतकार किंवा गायक हे तरुणांमध्ये लोकप्रिय असतात आणि ते त्याच वयोगटात लोकप्रिय राहतात. परंतु बाबूजींची लोकप्रियता ही सर्व वयोगटात आहे, म्हणूनच ती कालातीत आहे. याचं कारण, मला असं वाटतं की त्यांची संगीताची व्याप्ती किंवा रेंज फार मोठी आहे. भक्तिगीतांपासून ते लावण्यांपर्यंत आणि प्रेमगीतांपासून विरहगीतांपर्यंत त्यांनी सांगीतिक योगदान दिलेलं आहे. माझे सुगम संगीत क्षेत्रातले तीन आदर्श आहेत- बाबूजी, लताबाई आणि आशाताई. बाबूजींचा संगीतकार म्हणून मी जेव्हा विचार करतो, तेव्हा मला लताबाईंचं वाक्य नेहमी आठवतं. त्या म्हणतात, की गाण्यातून तो संगीतकार दिसला पाहिजे. बाबूजींच्या प्रत्येक गाण्यातून ते स्वच्छ दिसतात. 

त्यांच्या गाण्यांमधल्या बारीक बारीक जागा आपल्याला मोहवून टाकतात. त्यामुळे त्यांचं प्रत्येक गाणं एकताना हे आपण सहज गाऊ शकू, असं वाटतं खरं; पण बारकाईनं ऐकत गेलात तर त्यातल्या असंख्य जागा तुम्हाला अचंबित करून टाकतात. या जागा काही चमत्कृती करायची म्हणून तिथं घातलेल्या नाहीत. बाबुजींचं प्रत्येक गाणं हे समाधी अवस्थेकडे नेणारं आहे, असं मला प्रामाणिकपणे वाटतं. ते गाणं आत्मिक आनंद देणारं आहे. त्यांना मी ज्या ज्या वेळेला ऐकतो, तेव्हा माझ्या डोळ्यांत अश्रू दाटून येतात. त्यांचं गाणं थेट काळजाला भिडतं. 

'आम्ही जातो अमुच्या गावा' चित्रपटातलं 'हवास मज तू हवास तू' हे गाणं उदाहरणादाखल घेऊ. हे गाणं म्हटलं तर उडत्या चालीचं आहे; तरीही ते काळजाला भिडणारं आहे. त्यात प्रसंगानुसार केलेली गंमत आहे. नुसतं गाणं ऐकलं तरी संपूर्ण प्रसंग डोळ्यांसमोर रंगवता येतो, इतकी ताकद त्या सुरावटीमध्ये आहे. इथं सुरांचा प्रयोग फार छान केलाय. 'लाखाची गोष्ट' मधलं 'त्या तिथे पलीकडे तिकडे...' हे गीतही असंच आहे. त्यातल्या प्रत्येक शब्दाला न्याय देताना त्याचा अर्थ चालीतून प्रतिबिंबित होईल, याचं भानं बाबूजींनी ठेवलेलं आपल्याला दिसतं. त्यामुळे या मुखड्यातून ते 'माझिया प्रियेचे झोपडे' किती अंतरावर असेल याचा पूर्ण अंदाज श्रोत्याला देतात. शब्दाचं वजन तर प्रत्येक संगीतकार ओळखतो. पण अनेक संगीतकार गाणं सुचलं आणि ते केलं असं करतात. बाबूजींच्यात आणि त्यांच्यात थोडासा फरक असा आहे की, बाबूजी गाणं सुचलं म्हणून करताना ते सुचलं - त्यावर विचार केला आणि ते केलं, या पायरीने जात होते. त्यामुळे त्यांच्या कुठल्याही गाण्याचा आत्मा हा त्यातल्या उत्स्फूर्ततेत आहे हे आपल्या लक्षात येतं. 

बाबूजी संगीतकार होते, तसंच ते गायकही होते. त्यामुळे त्यांनी संगीतबद्ध करून स्वतः गायलेल्या गाण्यांना १०० टक्के न्याय मिळाला, असं म्हणता येईल. 'आकाशी झेप घे रे पाखरा', 'प्रभातसमयो पातला', 'पराधीन आहे जगती' अशी अनेक गाणी उदाहरणदाखल घेता येतील, की ज्यातून संगीतकार बाबूजीच गायक असल्यामुळे त्याला शतप्रतिशत न्याय मिळाला. बाबूजींनी यमन, धानी, भीमपलास, भूप अशा रागांवर आधारित खूप गाणी बांधली. तुम्ही संगीतगुरूंकडे गेलात तर अनेकजण यमन राग शिकवण्यापासून सुरुवात करतात, तेव्हा लोकांना वाटतं की यमन हा सोपा राग आहे. पण वास्तवात यमन हा अत्यंत कठीण राग आहे. त्याचे असंख्य पैलू आहेत. त्याच्या मानमर्यादा सांभाळण्यासाठी रियाजात अनेक वर्षं घालवावी लागतात. रोज हा राग नवं रूप घेऊन समोर उभा राहतो. भूप हा पाच स्वरांचा राग. तोही खूप अवघड आहे. त्याच्यावर प्रभुत्व मिळवलंत की मग अन्य राग तुम्ही नीट हाताळू शकता. अर्थात हे तुम्हा-आम्हाला रियाजाने साधू शकतं. पण बाबूजींसारखी काही व्यक्तिमत्त्वं ही दैवी देणगीच असते आपल्याला मिळालेली. त्यांना हे सगळं सहजशक्य होतं. त्यामुळे बाबूजींनी यमन रागाचा उपयोग अप्रतिम केलाय. त्याचे अनेक पैलू त्यांनी चालींमधून दाखवले. 'जिथे सागरा धरणी मिळते', 'तोच चंद्रमा नभात' ही यमनवर बेतलेली गीतं नुसती आठवून पाहा. अंगावर रोमांच उभे राहतील. 

बाबूजींचा गायनामागचा दृष्टिकोन हा प्रेमभक्तिमय होता. 'बाई मी पतंग उडवित होते' हे त्यांचं गाणं मला खूप आवडतं. 'जाऊ द्या सोडा जाऊ द्या' ही बैठकीची लावणीही त्यांनी अप्रतिम केली आहे. 'जाळिमंदी पिकली करवंदं' हे गाणंही असंच गोड झालंय. 'हा माझा मार्ग एकला' हे गीत पाहा. यातली '...संपली कहाणी' हे दोनच शब्द पुनःपुन्हा ऐका. त्यातली आर्तता काळजाला भिडते. 'संपली कहाणी' म्हणताना त्यातली हताशा त्यांनी दाखवली आहे. असा सखोल विचार हिंदीमध्ये एस. डी. बर्मनसारख्या निवडक लोकांनी केला आहे. 

त्यावेळचे संगीतकार फार विचारपूर्वक, त्यांच्या चालीला कोण न्याय देऊ शकेल, त्यालाच गायला बोलवायचे. बाबुजींनी त्यांच्या चालींना न्याय देतील, अशाच गायक-गायिकांना बोलावलं, केवळ तो गायक किंवा ती गायिका लोकप्रिय आहे म्हणून त्यांनी कधीही बोलावलं नाही. 'मुक्या या कळीला तुझा स्पर्श व्हावा' यासारखी अप्रतिम चालीची गाणी त्यांनी मला दिली. त्यातलं 'तुझा स्पर्श व्हावा' ही ओळ त्यांच्यासारखी मला जमायला दोन दिवस लागले. त्यांनी मला विश्वास दिला. ते म्हणायचे, 'वाडकर, तुम्ही गाताय, तुम्ही गाता आणि तुम्ही गाल!' बाबूजींचाच वारसा चालवत श्रीधर पुढे जातोय. त्याच्याबरोबर 'तेजोमय ज्ञानब्रह्म' केलं तेव्हा पदोपदी बाबूजींचा भास व्हायचा. किंबहुना श्रीधर आणखी कठीण आहे बाबूजींपेक्षा, असं मी म्हणेन! 

'तोच चंद्रमा नभात'चं उदाहरण पुन्हा घेतो. त्यातली 'तीच चैत्रयामिनी' ही ओळ म्हणताना त्यांनी दोन मात्रांमधला अंश सुरांनी भरला आहे. हे गाणं म्हणजे गाताना कुठं थांबावं, शब्द कसा म्हणावा, शब्दाला जोडलेल्या सुराच्या आसेचा विचार कसा करावा, याचा वस्तुपाठच आहे. त्यामुळे ते गाणं नुसत्या ठोक्यावर किंवा बीटवर नाहीये, सुरांचा अंश भरत भरत बीटवर गायचं ते गाणं आहे. आपल्याकडे काही संगीतकारांची गाणी गायला नुसतीच कठीण असतात. बाबूजींची गाणी गायला कठीण असूनही आनंद देणारी असतात. 

'गीत रामायण' हा तर एक चमत्कारच आहे. त्याच्या पलीकडे जाऊन मला असं म्हणावंसं वाटतं की, 'गीत रामायण' हे संगीत आणि शब्दांचं सुंदर प्रारब्ध आहे! चांगल्या अर्थानं असं म्हणावं लागेल की बाबुजी आणि गदिमांना पिसाटलं होतं. ते पिसाटणं कलात्मकेच्या अत्युच्च पातळीवर गेलं नसतं, तर 'गीत रामायण' झालंच नसतं. पन्नासहून अधिक गाणी, प्रसंगानुरूप, अर्थानुरूप करणं हे सोपं काम नाहीच. त्यात विषय आहे, तो काळ आहे, त्या काळाला अनुरूप असे शब्द निवडण्याचं कसब आहे आणि संपूर्ण कथेला प्रवाहीपण देताना सुश्राव्य चाली देणं ही परीक्षाही आहे. बरं हे व्यक्त करायला केवळ ध्वनी हे एकच माध्यम आहे. हे अवघड होतं. म्हणूनच ते दैवी आहे. त्यातही 'गीत रामायणा'चं श्रेय द्यावं लागेल ते आकाशवाणी मुंबईलाही. त्या माध्यमानं त्या काळी हे धाडस केलं आणि हा चमत्कार श्रोत्यांपर्यंत पोहोचवला. 

शेवटी एकच सांगेन, प्रत्येक नवोदित गायकाने, संगीतकाराने बाबूजींची गाणी लक्षपूर्वक ऐकावीत. त्यांचा रियाज करावा. हा स्वरखजिना हाताळावा. तरच तुम्हाला काव्यात येणारे कठीण वर्ण त्यांचा गोडवा कमी न करता मृदुपणे कसे उच्चारायचे ते कळू शकेल, भाषेची ताकद दाखवताना त्यातली भावात्मकता कशी जपून ठेवायची ते कळू शकेल आणि मुख्य म्हणजे सांगीतिक चमत्कृती न करता सुरांना लडिवाळपणे कसं हाताळायचं त्याचंही भान येऊ शकेल. ऐकणारा आणि गाणारा किंवा संगीत देणारा यांची हृदयं जुळली, सूर जुळले तर ते संगीत दीर्घकाल टिकून राहतं. बाबूजींच्या गाण्यांच्या ओळी आहेत- 'त्या जुळल्या हृदयांची गाथा सूर अजूनही गाती...' बाबूजींचे सूर आपल्यासाठी अजूनही गात आहेत, गात राहतील

- सुरेश वाडकर